"Zdieś moja mogiła i moj prach, ja doma a wy w gostiach" - charakterystyczny zwrot powtarzający się na nagrobkach tatarskich w Osmołowie i Mirze. Od początku osadnictwa Tatarów na terenach Wielkiego Księstwa Litewskiego po dzień dzisiejszy ważne miejsce w życiu mniejszości tatarskiej zajmuje ceremonia pogrzebowa, zgodna z zasadami religii muzułmańskiej i tatarskimi zwyczajami oraz tradycja opiekowania się miejscem pochówku swoich bliskich.

Mizar dla każdego muzułmanina jest miejscem szczególnym. Muzułmanin wchodzi na mizar zawsze prawą nogą i po wejściu na jego teren odmawia duę (modlitwę) za zmarłych. Odwiedzając miejsce spoczynku zmarłego recytuje powitalną modlitwę salam (sielam), kładąc prawą rękę na mogile i dotykając ziemi.

Tatarzy zakładali cmentarze muzułmańskie. Terminy określające ich nazwę to mizar, miziar, zireć, ziereć. Dzisiaj na określenie muzułmańskiego cmentarza najczęściej używa się nazwy mizar. Na Podlasiu zachowały się dwa czynne mizary - we wsiach Bohoniki i Kruszyniany.

Mizar w Kruszynianach założony został prawdopodobnie w drugiej połowie XVII wieku, tuż po osiedleniu się Tatarów w Kruszynianach (1679 rok). W XVIII wieku został on ogrodzony kamiennym murem i w takiej postaci przetrwał do 1983 roku. Wtedy to teren mizaru od południa poszerzono i wybudowano nowe bramy w murze zachodnim, a fragment pierwotnego ogrodzenia od południa zachowano jako pamiątkę dawnego przebiegu granic.

W tej chwili mizar zajmuje powierzchnię około 2,5 ha. Stanowi on własność Muzułmańskiej Gminy Wyznaniowej w Kruszynianach, wchodząc w skład wakufu, czyli dóbr funduszowych.

Nagrobki pochodzące z XVII i XVIII wieku to nieociosane kamienie bez inskrypcji. Najstarszy nagrobek na mizarze, z którego odczytano inskrypcję posiada wyrytą w kamieniu datę 1699 roku. Układ grobów i nagrobków w starej części mizaru jest nieregularny, czas spowodował zapadnięcie się wielu kamiennych elementów mogił. Układ nagrobków w części współczesnej rozmieszczony jest w równoległych rzędach określanych mianem saf (rzędy), ułożonych zgodnie z zasadą ustawienia wiernych podczas modlitwy w meczecie. Tradycyjne tatarskie mogiły przykryte są darnią i obłożone 3 lub 5 rzędami polnych kamieni z nieparzystą ich liczbą w rzędzie. Na kamieniach i nagrobkach znajdują się symbole islamu (półksiężyc i gwiazda) oraz wersety z koranu, często wyżłobione i zdobione na kolor złoty lub srebrny. Oprócz imienia i nazwiska zmarłego można odnaleźć także imię matki, gdyż jest ono wspominane w treści odmawianej modlitwy salam.

Mizar w Kruszynianach został wpisany do Krajowego Rejestru Zabytków i 22 października 2012 roku zarządzeniem Prezydenta RP uznany za Pomnik Historii, będący najwyższą formą ochrony konserwatorskiej.

źródło: tablica informacyjna przy wejściu na mizar